Có những cú ngã… tưởng chừng rất nhẹ.
Chỉ là “xoẹt” một cái trượt chân trong nhà vệ sinh.
Chỉ là “hẫng” một nhịp khi bước hụt cầu thang.
Chỉ là đang ngồi, đứng dậy hơi nhanh, choáng váng một chút rồi “rầm” xuống nền nhà.
Ấy vậy mà sau cú ngã tưởng như không đáng ấy, có gia đình bắt đầu bước vào những tháng ngày ám ảnh.
Dược sĩ hoặc có lẽ chính các cô bác đã từng nghe không ít câu chuyện kiểu như:
“Mẹ tôi trước vẫn đi lại được, vẫn nấu cơm, vẫn trông cháu. Vậy mà chỉ sau một cú ngã trong nhà tắm, đi viện mới biết gãy cổ xương đùi. Từ ngày ấy cụ nằm một chỗ, người cứ yếu dần, rồi vài tháng sau cụ đi…”
Nghe mà lòng nghẹn lại.
Người già nhiều khi không sợ bệnh nặng bằng sợ nằm liệt giường. Bởi nằm một chỗ là kéo theo bao nhiêu chuyện: ăn uống kém, viêm phổi, loét da, nhiễm trùng, teo cơ, tinh thần sa sút. Con cháu thương lắm, chăm lắm, nhưng có những thứ một khi đã xảy ra thì khó mà thay đổi được.
“Cây khô dễ gãy, người già dễ đau.”
Xương của mình cũng vậy. Khi còn trẻ, nó chắc như cột nhà.
Nhưng qua năm tháng, nhất là ở phụ nữ sau mãn kinh, xương âm thầm mỏng đi, rỗng đi, giòn đi. Bên ngoài nhìn vẫn bình thường, vẫn đi chợ, vẫn bế cháu, vẫn quét nhà. Nhưng bên trong, xương đã yếu như cành củi khô, chỉ cần một va chạm nhẹ cũng có thể “rắc” một cái là gãy.
Căn bệnh ấy tên là loãng xương.
Điều đáng sợ của loãng xương là nó không ồn ào. Nó không báo trước bằng những cơn đau dữ dội. Nó không làm mình sốt, không làm mình ho, không làm mình mệt lả ngay từ đầu. Nó cứ âm thầm như mối mọt ăn vào thân gỗ. Đến khi phát hiện ra thì thường đã là sau một cú ngã, một lần gãy cổ tay, gãy đốt sống, gãy vai, gãy cổ xương đùi.
Mà với người cao tuổi, gãy xương không đơn giản là bó bột rồi khỏi. Đặc biệt là gãy cổ xương đùi hay gãy cột sống, nó có thể là bước ngoặt thay đổi cả phần đời còn lại.
Dược sĩ nói điều này không phải để cô bác sợ, mà để mình biết mà phòng. Vì loãng xương là bệnh mạn tính rất phổ biến.
Tổ chức Y tế Thế giới xếp loãng xương vào nhóm 10 bệnh mạn tính thường gặp nhất, ước tính có hơn 200 triệu người mắc trên toàn cầu. Ở Việt Nam, phụ nữ sau mãn kinh có tỷ lệ loãng xương khá cao, có nơi ghi nhận khoảng 20-30%. Nam giới trên 50 tuổi cũng không nên chủ quan, tỷ lệ có thể khoảng 10-15%. Đặc biệt sau tuổi 65, cứ 5 phụ nữ sau mãn kinh thì có thể có 1 người bị loãng xương.
Nguy hiểm nhất là biến chứng gãy xương. Có thống kê cho thấy khoảng 20-25% người cao tuổi bị gãy cổ xương đùi có thể tử vong trong năm đầu sau chấn thương. Con số ấy nghe lạnh người, nhưng ngoài đời còn lạnh hơn, vì đằng sau mỗi con số là một người mẹ, một người cha, một bà cụ, một ông cụ… là cả một gia đình.
Vì sao phụ nữ dễ bị loãng xương hơn?
Bởi cuộc đời người phụ nữ vốn đã hy sinh nhiều. Mang thai, sinh nở, cho con bú, rồi đến giai đoạn mãn kinh, nội tiết estrogen sụt giảm mạnh khiến quá trình mất xương diễn ra nhanh hơn. Cơ thể như cái kho canxi, hồi trẻ nếu mình không tích đủ, về già sẽ rất dễ “rút ruột” xương mà dùng.
Không chỉ tuổi tác và giới tính, nhiều thói quen hằng ngày cũng làm xương yếu đi nhanh hơn. Lười vận động làm xương không được “rèn giũa”. Hút thuốc, uống nhiều rượu bia, cà phê cũng ảnh hưởng xấu đến xương. Ăn quá mặn khiến canxi bị đào thải qua thận nhiều hơn. Ăn thiếu canxi, thiếu vitamin D, hoặc ăn quá nhiều đạm mà không cân đối cũng làm cơ thể dễ rối loạn chuyển hóa canxi.
Một số cô bác dùng corticoid kéo dài, mắc bệnh tuyến cận giáp, tiểu đường, hoặc phải nằm lâu ngày cũng có nguy cơ loãng xương cao hơn.
Nói nôm na, xương cũng như cái nhà. Nhà muốn vững thì không chỉ cần gạch, mà còn cần cốt thép, xi măng, nền móng. Xương cũng thế, không chỉ cần canxi. Khoảng 70% thành phần xương liên quan đến khoáng chất như canxi, phospho, magie; còn khoảng 30% là khung collagen/protein giúp xương có độ dẻo dai. Thiếu cái nào cũng không ổn.
Vậy mình phải làm gì?
Trước hết, cô bác đừng đợi đau mới lo. Loãng xương thường không đau rõ ràng cho đến khi gãy xương. Vì thế, phòng từ sớm vẫn là quý nhất. Các cụ bảo: “Phòng bệnh hơn chữa bệnh.” Với xương khớp, câu ấy đúng vô cùng.
Từ khi còn trẻ, nhất là trước 35 tuổi, cơ thể cần được ăn uống đủ chất để đạt khối lượng xương đỉnh cao. Sau 50 tuổi, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh, càng phải chú ý hơn. Bữa ăn nên có thực phẩm giàu canxi như sữa, sữa chua, phô mai, cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, rau xanh, các loại hạt. Nhiều cô bác sợ uống sữa vì nghĩ “già rồi uống làm gì”, nhưng thực ra sữa và chế phẩm từ sữa là nguồn canxi rất dễ sử dụng nếu cơ thể dung nạp được.
Vitamin D cũng rất quan trọng, vì có canxi mà thiếu vitamin D thì cơ thể hấp thu kém. Ánh nắng mặt trời buổi sáng là nguồn vitamin D tự nhiên quý giá. Cô bác có thể tắm nắng nhẹ, vận động ngoài trời phù hợp, tránh nắng gắt giữa trưa.
Vận động cũng là một liều thuốc cho xương. Không cần tập gì quá cao siêu. Mỗi ngày đi bộ khoảng 30 phút, mỗi tuần 5 ngày, theo quy tắc dễ nhớ là 3-5-7: 30 phút, 5 ngày một tuần. Ai đau gối nhiều có thể chọn bơi lội, đạp xe nhẹ nhàng, tập thăng bằng, tập cơ theo hướng dẫn. Xương càng được vận động đúng cách, cơ càng khỏe, nguy cơ té ngã càng giảm.
Nếu cô bác đi khám, đo loãng xương và bác sĩ kê thuốc chống hủy xương thì nên dùng đúng chỉ định. Loãng xương là bệnh mạn tính, không phải uống vài hôm là xong. Mục tiêu điều trị là làm chậm quá trình mất xương, giảm nguy cơ gãy xương, giúp mình sống khỏe và tự chủ hơn.
Và có một việc dược sĩ rất muốn nhắc cô bác: phụ nữ trên 50 tuổi hoặc sau mãn kinh nên tầm soát loãng xương định kỳ. Đo bằng máy DXA là tiêu chuẩn tốt để đánh giá mật độ xương, không nên chỉ dựa vào đo ở gót chân rồi yên tâm tuyệt đối.
Nhưng phòng loãng xương chưa đủ. Phải phòng cả cú ngã.
Nhà có người già, cô bác hãy để ý những chỗ rất nhỏ: nhà tắm có trơn không, có thanh vịn không, cầu thang có đủ sáng không, thảm trải sàn có dễ vấp không. Đèn ngủ nên đủ sáng. Dép đi trong nhà nên chống trơn. Những vật lỉnh kỉnh dưới nền nhà nên dọn gọn. Có khi chỉ một tấm thảm cong mép, một vũng nước nhỏ, một bậc cửa thấp… cũng thành “cái bẫy” định mệnh.
Và quan trọng nhất: đừng để mẹ ở nhà một mình quá lâu.
Đừng nghĩ “bà vẫn khỏe mà”.
Đừng nghĩ “chỉ đi một lát thôi”.
Vì tai nạn thường đến vào lúc mình không ngờ nhất.
Một cú ngã có thể cướp đi cả phần đời cuối cùng của một người già. Nhưng chỉ vài thay đổi nhỏ lại có thể giữ họ ở bên ta thêm nhiều năm: khỏe mạnh, tự chủ, minh mẫn, và vẫn là chính họ.
Chúng ta không thể ngăn thời gian trôi.
Nhưng chúng ta có thể ngăn… cú ngã định mệnh ấy.
Vì sự thay đổi trong sức khỏe của cô bác,
~duocsilan
