Có một chuyện mà tuần nào cũng có vài cô bác nhắn tâm sự với dược sĩ, nghe mà vừa thương vừa muốn giải thích cho thật rõ.
Có bác sáng nào cũng dắt xe ra, cọc cạch đạp đều một tiếng đồng hồ, mồ hôi ướt đẫm cả lưng áo. Bữa ăn thì kỹ tới mức tôm mực cũng chẳng dám gắp nhiều, miếng thịt mỡ là gạt sang một bên. Vậy mà cầm tờ xét nghiệm trên tay, con số mỡ máu vẫn cứ chình ình ở mức cao. Bác thở dài: “Con ơi, bác kiêng khem đến vậy rồi, mà sao mỡ máu vẫn cao?”
Và rồi câu hỏi cứ trở đi trở lại trong đầu nhiều cô bác: mỡ máu cao rốt cuộc là do đâu? Liệu có phải do cái gan của mình không?
Hôm nay con xin được kể cho cô bác nghe tường tận, để mình thôi hoang mang.
Cô bác cứ hình dung thế này cho dễ. Cholesterol trong máu của mình không phải chỉ đến từ miếng ăn. Cái phần đến từ thức ăn mình đưa vào hằng ngày — thịt, trứng, tôm mực — thật ra chỉ chiếm chừng 20 đến 30% thôi. Còn lại, tới 70 đến 80%, là do chính cơ thể mình tự sản xuất ra từ bên trong.
Mà cái nơi sản xuất chính ấy, cô bác đoán xem là đâu? Chính là lá gan.
Gan giống như một cái nhà máy nằm im lìm trong bụng mình, ngày cũng như đêm, cứ rì rì làm việc không nghỉ. Con nói câu này để cô bác giật mình một chút: ngay cả cái ngày mà mình không ăn một miếng mỡ nào, không đụng tới quả trứng nào, thì lá gan vẫn miệt mài tạo ra cholesterol. Nó cần mẫn như con kiến tha mồi, tích tiểu thành đại, cứ đều đặn từng ngày.
Cho nên mới có chuyện trớ trêu: cô bác nhịn ăn đến mức tôm mực cũng phải kiêng, mà mỡ máu vẫn không chịu xuống. Bởi vì khi mình ăn kiêng, mình chỉ siết được cái “nguồn đầu vào” 20–30% kia thôi. Còn cái nhà máy 70–80% bên trong vẫn chạy đều đều, ăn kiêng cách mấy cũng không chạm tới được nó.
Vậy cái nhà máy gan ấy hoạt động ra sao?
Trong gan có một loại men, tên khoa học hơi khó nhớ là HMG-CoA reductase. Cô bác cứ hình dung nó như một cái công tắc bật – tắt việc tạo cholesterol. Ở người khỏe mạnh, cái công tắc này rất thông minh: khi cơ thể cần thì nó bật lên tạo thêm, khi đủ rồi thì nó tự ngắt bớt. Đâu vào đấy, nhịp nhàng.
Cái nhóm thuốc mỡ máu mà bác sĩ hay kê — nhóm statin ấy — chính là tác động vào cái công tắc này, làm gan giảm bớt việc tạo cholesterol. Chứ thuốc không phải đi vào máu để “hòa tan mỡ” như nhiều cô bác vẫn nghĩ đâu ạ.
Gan còn có một việc nữa, quan trọng không kém. Trên thành gan có những “cánh cửa” làm nhiệm vụ thu gom mỡ xấu LDL từ trong máu kéo về để xử lý — y như mấy bác lao công cần mẫn đi nhặt rác ngoài đường vậy. Khi những cánh cửa này làm việc tốt, đường sá sạch sẽ, mỡ xấu trong máu được dọn đi đều đặn. Nhưng khi chúng hoạt động kém, ít cửa hơn, lờ đờ hơn, thì rác — tức mỡ xấu LDL — cứ ùn ứ lại trong lòng mạch, lâu ngày bám vào thành mạch tạo nên mảng xơ vữa.
Đến đây thì cô bác đã hiểu vì sao có người ăn rất sạch mà mỡ máu vẫn cao rồi đúng không ạ.
Có người trời sinh ra đã vậy — yếu tố di truyền khiến cái khả năng dọn mỡ xấu LDL của họ kém hơn người khác ngay từ trong gen. Ông cha ta nói “con nhà tông không giống lông cũng giống cánh”, cái nếp ấy nhiều khi truyền cả sang chuyện sức khỏe. Trong một nhà mà ông bà, bố mẹ, anh chị em ruột đều mỡ máu cao, hoặc có người nhồi máu cơ tim, đột quỵ khi tuổi còn rất trẻ — thì cô bác càng phải để ý.
Một vài dấu hiệu gợi ý mỡ máu cao do di truyền mà cô bác có thể tự kiểm tra: đó là khi đi khám thấy chỉ số mỡ xấu LDL cao chót vót — trên 4,9 mmol/l — dù mình đã ăn uống lành mạnh lắm rồi; trong nhà có người thân bị tim mạch sớm (nam trước 55 tuổi, nữ trước 65 tuổi); hoặc trên cơ thể nổi lên những nốt vàng vàng, mảng vàng quanh gân gót chân, khuỷu tay, đầu gối, quanh mí mắt; có người trẻ còn thấy một vòng trắng xám lờ mờ viền quanh lòng đen của mắt. Tất nhiên không phải ai cũng có dấu hiệu bên ngoài — nhiều cô bác chỉ phát hiện khi đi xét nghiệm thôi.
Con kể thật với cô bác một chuyện trong nhà. Mẹ chồng của con cũng mỡ máu cao do di truyền. Cơm nước trong nhà kiểm soát kỹ lắm, vậy mà chỉ số vẫn cứ cao, cuối cùng vẫn phải dùng thuốc mới giữ được ổn định. Bởi đã dính tới di truyền thì ăn uống, tập luyện chỉ là một phần hỗ trợ — cái gốc vẫn cần đến thuốc.
Ngoài chuyện trời sinh, còn một lý do nữa: gan yếu. Khi lá gan bị gan nhiễm mỡ, bị quá tải vì thuốc men, chức năng gan suy giảm, thì cái khả năng dọn mỡ xấu LDL của nó cũng đuối theo. Nhà máy mệt thì sản phẩm lỗi, đường sá ít người quét thì rác đầy — cũng là lẽ thường.
Vậy cô bác nên làm gì? Con xin gửi gắm vài lời từ tận đáy lòng.
Nếu bác sĩ đã kê thuốc thì cô bác cứ dùng cho đều. Đừng vì sợ “thuốc hại gan hại thận” mà tự ý bỏ. Bởi không phải lúc nào ăn uống với tập luyện cũng kéo mỡ máu xuống được — nhất là khi nó cao do di truyền hay do gan tự sản xuất quá nhiều. Trước khi kê, bác sĩ đã cân nhắc lợi nhiều hơn hại rồi mới kê. Cái lợi ích ngừa được tai biến, đột quỵ ấy lớn hơn nhiều so với nỗi lo của mình.
Nhưng dùng thuốc rồi không có nghĩa là buông xuôi ăn uống. Thuốc và lối sống như đôi đũa, phải có cả đôi mới gắp được. Cô bác vẫn ăn uống lành mạnh, vẫn cọc cạch đạp xe, vẫn đi bộ đều — kết hợp với thuốc thì chỉ số mới giảm đẹp. Khi chỉ số ổn định bền vững, bác sĩ mới yên tâm giảm dần liều thuốc cho mình.
Nếu có điều kiện, cô bác có thể bổ sung thêm omega-3 nhuyễn thể để quá trình giảm mỡ máu được hỗ trợ tốt hơn.
Và nếu gan mình đang yếu, đừng quên chăm chút cải thiện chức năng gan — nhà máy có khỏe thì việc dọn mỡ mới trơn tru.
Con biết với cô bác mình, mấy con số trên tờ xét nghiệm nhiều khi như chữ nho — nhìn vào chẳng hiểu gì. Nên con có soạn riêng một cuốn “Sổ tay mỡ máu”, hướng dẫn cô bác cách ăn uống, cách tập luyện ngay tại nhà, và cách tự đọc các chỉ số xét nghiệm mỡ máu cho dễ hiểu.
Cô bác nào muốn nhận thì có thể vào đây để tải về miễn phí ạ: https://www.duocsilan.vn/sotaymomau/?utm_source=blog
Của cho không bằng cách cho — con chỉ mong góp một chút hiểu biết để cô bác bớt hoang mang, sống an vui hơn.
Vì sự thay đổi trong sức khoẻ của cô bác,
~duocsilan
